सङ्‌गीतमा राग, रूप र रैथाने शैली

सङ्‌गीतको सही परिभाषा र यसको खोजी कार्यलाई बुझ्न विभिन्न प्रकारका सङ्गीतको ज्ञान हुनु आवश्यक छ।

सामान्य बोलचालको भाषामा हामी सङ्‌गीतका प्रकार भन्नाले विभिन्न भूगोल, क्षेत्र वा ठाउँ विशेषमा सिर्जना गरिएकासङ्‌गीतका पद्धतिहरूलाई बुझ्ने गर्दछौं।

यही भौगोलिक अवस्थितिका आधारमा सङ्गीतको नामाङ्कन गर्ने प्रचलन पनि रहिआएको छ।

कसैले यसलाई ‘पूर्वीय सङ्‌गीत भन्छन् भने कसैले ‘पाश्चात्य सङ्गीत’ भनी नामकरण गरेका छन्। तर, भूगोलका आधारमा गरिने यो वर्गीकरणले मात्र सङ्गीतको विशाल र गहिरो आयामलाई बुझ्न पर्याप्त मद्दत गर्दैन।

सङ्गीतको प्रकार र यसको अन्तर्यलाई गहिराइमा बुझ्नका निम्ति यसको ऐतिहासिक र दार्शनिक पृष्ठभूमिमा पुग्नु आवश्यक छ। वास्तवमा, ध्वनिहरूको संयुक्त र सन्तुलित उपस्थिति नै सङ्गीत हो।

यो यस्तो त्रिवेणी हो जसमा सुर, ताल, लय, छन्द र भावको समष्टिगत स्वरूप निरन्तर बगिरहेको हुन्छ।

पूर्वीय सङ्गीत पद्धतिका अनुसार सङ्गीतको उत्पत्ति ‘नाद’ बाट भएको हो। यही नाद (ध्वनि/कम्पन) को दर्शनलाई केन्द्रमा राखेर अध्ययन गर्दा सङ्गीतलाई मुख्य दुई भागमा वर्गीकरण गर्न सकिन्छ: मार्गी सङ्गीत र देशी सङ्गीत।

 मार्गी सङ्‌गीत : मोक्ष र साधनाको अलौकिक मार्ग

मार्गी सङ्गीत त्यो दिव्य विधा हो, जुन योगी, ध्यानी र साधकहरूले योग मार्गमा एकाग्र हुँदा अनुभूत गर्दछन्।

जब साधकले आफ्नो मनलाई बाह्य संसारबाट खिचेर ब्रह्ममा पुर्‍याउँछ र पूर्ण ध्यानमग्न हुन्छ, तब उसको ‘अन्तरघट’ (भित्री हृदय) बाट एक सात्विक एवं परम आवाजको अनुभूति हुन्छ।

यसरी स्वतः अनुभूति हुने चैतन्यरूपी आवाजलाई नै पूर्वीय दर्शनमा ‘अनाहत नाद’ भनिन्छ।

‘योगबलले आध्यात्मिक सङ्गीतको सिर्जना गरी सङ्गीतको परमानन्द र रसास्वादन गर्ने प्रक्रिया नै मार्गी सङ्गीत हो।’ मार्गी सङ्गीतको कुनै लिपि, वर्ण वा स्वरलिपि हुँदैन।

यो केवल ध्यानको उच्चतम अवस्थामा मात्र अनुभूति गर्न सकिन्छ।

यो भौतिक रूपमा प्रकट नहुने र अनुभूतिमा मात्र सीमित रहने हुनाले यसको औपचारिक अध्ययन र सामूहिक अभ्यास सम्भव छैन।

यसका लागि कठोर आध्यात्मिक साधना र मानसिक एकाग्रताको आवश्यकता पर्दछ।

गान्धर्व सङ्‌गीतको इतिहास : प्राचीनकालमा यो सङ्गीत मोक्ष प्राप्तिका लागि गन्धर्वहरूले विशेष रूपमा साधना गर्ने गर्दथे, त्यसैले यसलाई ‘गान्धर्व सङ्गीत’ पनि भनिन्थ्यो।

इतिहासकारहरूका अनुसार प्राचीन समयमा यसका विशिष्ट विधिहरू थिए, तर गन्धर्व गणको लोप भएसँगै यसका नियम र शैलीहरू पनि हराएर गए। वर्तमानमा यसलाई अध्ययन गर्ने कुनै प्रमाणित आधारहरू उपलब्ध छैनन्।

 देशी सङ्‌गीत : लौकिक संसारको लिपिबद्ध आधार

मार्गी सङ्गीतको विपरीत, जुन सङ्गीत लिपि र वर्णहरूमा आबद्ध छ र जसलाई मानव समाजले सुन्न, सिक्न र अभ्यास गर्न सक्छ, त्यसलाई ‘देशी सङ्गीत’ भनिन्छ।

यो सङ्गीत भौतिक संसारमा वस्तुहरूको घर्षणबाट निस्कने उपयोगी ध्वनि अर्थात् ‘आहत नाद’ बाट सिर्जना हुन्छ।

आहत नादबाट नै आधुनिक स्वरहरूको निर्माण भएको हो। यसलाई सहजै लिपिबद्ध गर्न, अध्ययन–अध्यापन गर्न र विभिन्न भाषाहरूका माध्यमबाट व्यक्त गर्न सकिन्छ।

वर्तमान सङ्गीत बजार र प्राज्ञिक क्षेत्रमा देशी सङ्गीतलाई मुख्य रूपमा निम्न प्रकारमा वर्गीकरण गरिन्छ:

क) शास्त्रीय सङ्‌गीत : शास्त्रीय सङ्गीत भन्नाले सङ्गीतको कठोर र व्यवस्थित नियमअनुसार स्वरलिपिहरूलाई संयोजन गरिएको विधा हो।

यसमा सुर, ताल र लयलाई पूर्ण रूपमा नियमबद्ध गरिन्छ। यसको गायन वा वादन गर्दा तोकिएका नियमहरू (जस्तै: आरोह, अवरोह, वादी, संवादी, पकड, समय आदि) पालना गर्नु अनिवार्य हुन्छ।

यो सिक्नका लागि वर्षौंको कडा साधना, गुरु–शिष्य परम्परा र व्याकरणको ज्ञान आवश्यक मानिन्छ।

ख) भाव सङ्‌गीत : भाव सङ्गीत शास्त्रीय सङ्गीतजस्तो कठोर नियममा बाँधिएको हुँदैन।

यसमा शास्त्रीय जटिलताभन्दा शब्दहरूको कलात्मक प्रस्तुति, भाव र मनोरञ्जनलाई प्राथमिकता दिइन्छ।

आधुनिक सुगम सङ्गीत, गजल र आधुनिक गीतहरू यसका उदाहरण हुन्। यसभित्रका केही सहायक पक्षहरू यस प्रकार छन्:

• चित्रपट सङ्‌गीत : सिनेमा, नाटक र रङ्गमञ्चको आवश्यकता अनुसार तयार पारिएको सङ्गीत। यसको मुख्य उद्देश्य दर्शकको मनोरञ्जन र कथाभावलाई न्याय गर्नु हो।

लोक सङ्गीत: समाजको ऐना मानिने लोक सङ्गीत सामाजिक रीतिरिवाज, चाडपर्व, जात्रा र सांस्कृतिक गतिविधिमा आधारित हुन्छ। यसमा शास्त्रीय नियमभन्दा मौलिकता, लोक बाजा र संस्कृति प्रधान हुन्छ।

• भजन: यो पूर्ण रूपमा भक्तिभावमा आधारित सङ्गीत हो। यसमा देवी–देवताको स्तुति वा आध्यात्मिक महिमा गाइन्छ। यद्यपि धेरै भजन रागमा आधारित हुन्छन्, तर यसको मुख्य सार शास्त्र प्रदर्शन नभई ‘भक्ति’ हो।
•  

सङ्‌गीतका विश्वव्यापी पद्धति र पूर्वीय सङ्गीतको विभाजन

वर्तमान विश्व सङ्गीतमा मुख्यतया दुई पद्धतिहरू छन्: पूर्वीय सङ्गीत र पाश्चात्य सङ्गीत।

पूर्वीय सङ्गीत पद्धतिअन्तर्गत पछि दुईवटा उप–पद्धति विकास भए: उत्तरी सङ्गीत पद्धति (हिन्दुस्तानी सङ्गीत) र दक्षिणी सङ्गीत पद्धति (कर्नाटक सङ्गीत)।

विभाजनको ऐतिहासिक कारण : ११औं शताब्दीदेखि उत्तर भारतमा भएको विदेशी आक्रमण र सांस्कृतिक प्रभावका कारण त्यहाँको सङ्गीतमा अरबी र फारसी प्रभाव पर्न गई ‘हिन्दुस्तानी सङ्गीत’को विकास भयो।

तुलनात्मक रूपमा, राजनीतिक स्थिरताका कारण दक्षिण भारतमा मौलिक सङ्गीत पद्धति यथावत् रह्यो, जसलाई ‘कर्नाटक सङ्गीत’ भनिन्छ।

समानता र भिन्नता

• समानता: दुवै पद्धतिको आधार ‘सामवेद’ र ‘नात्यशास्त्र’ हो। दुवैमा १२ स्वरहरू (७ शुद्ध र ५ विकृत) प्रयोग हुन्छन्। रागको वर्गीकरण (थाट र मेल), लय, ताल र ‘सम’ को अवधारणा दुवैमा समान छन्।

• भिन्नता: स्वरहरूको नामकरण, राग प्रस्तुत गर्ने शैली र प्रयोगमा भने यी दुई पद्धतिमा स्पष्ट भिन्नता पाइन्छ।

समग्रमा, सङ्‌गीत  केवल मनोरञ्जनको साधन मात्र होइन, यो नादको साधना र मानव चेतनाको अभिव्यक्ति हो।

अनाहत नादको अदृश्य मार्गी सङ्गीतदेखि आहत नादको लौकिक देशी सङ्‌गीतसम्मको यात्राले मानव सभ्यताको सांस्कृतिक विकासलाई प्रतिविम्बित गर्दछ।

सङ्‌गीतका यी विविध प्रकार र पद्धतिहरूलाई बुझेर गरिने साधनाले मात्र सङ्‌गीतको क्षेत्रलाई अझ समृद्ध र व्यवस्थित बनाउन सक्दछ।

(लेखक त्रियुगा सङ्‌गीत  विद्यालय, त्रियुगा–१२, उदयपुरका कार्यकारी निर्देशक हुन्।)