Advertisement
यो विषय कुनै धर्म, संस्कृति वा पर्वको विरोध होइन।
बरु हाम्रा सांस्कृतिक परम्परालाई अझ सुरक्षित, सभ्य, वातावरणमैत्री र मानवीय बनाउने आग्रह हो।
प्रश्न पर्व मनाउने कि नमनाउने भन्ने होइन; अरूको स्वास्थ्य, जीवन र प्रकृतिलाई क्षति नपुर्याई कसरी खुसी मनाउने भन्ने हो।
पटाका पड्किँदा निस्कने धुवाँ सामान्य धुवाँ होइन। यसमा सूक्ष्म धुलोका कण, सल्फर तथा नाइट्रोजनका अक्साइड, विभिन्न धातुका यौगिक र अन्य हानिकारक रासायनिक पदार्थ मिसिएका हुन्छन्।
यस्ता कणले वायुमण्डलको गुणस्तर बिगार्नुका साथै मानिसको श्वासप्रश्वास प्रणालीमा प्रत्यक्ष असर पुर्याउँछन्।
विशेषगरी बाक्लो बस्ती, साँघुरा सडक र हावाको आवागमन कम हुने स्थानमा पटाकाको धुवाँ लामो समयसम्म रहन सक्छ।
यसले पहिलेदेखि नै प्रदूषित सहरको वायु गुणस्तरलाई थप खराब बनाउँछ। आतसबाजीपछि सडक, घरका छाना र खुला स्थानमा विस्फोटक पदार्थका अवशेष, कागज, प्लास्टिक तथा अन्य फोहोर जम्मा हुन्छन्। यसरी केही क्षणको रमाइलोले वातावरणमा लामो समयसम्म असर छाड्छ।
यसको पछिल्लो उदाहरण भारतको राजधानी नयाँदिल्ली हो।
सन् २०२६ नोभेम्बर ८–९ मा दीपावलीपछि दिल्लीका २० वटा वायु गुणस्तर मापन केन्द्रमा प्रदूषणको स्तर गम्भीर अवस्थामा पुगेको थियो।
नोभेम्बर ९ को बिहान समग्र वायु गुणस्तर सूचकांक ३७० पुगेको र कतिपय स्थानमा ४०० नाघेको समाचार सार्वजनिक भयो। आतसबाजीको धुवाँले पहिले नै समस्याग्रस्त वायुलाई थप प्रदूषित बनाएको थियो।
पटाकाको असर धुवाँमा मात्र सीमित छैन।
यसको विस्फोटबाट निस्कने मुटु नै झस्काउने चर्को आवाजले विशेषगरी अस्पतालमा उपचाररत बिरामीलाई गम्भीर असहजता र मानसिक तनाव दिन्छ।
शल्यक्रियापछि आराम गरिरहेका, मुटुरोग, उच्च रक्तचाप, स्नायु तथा मानसिक स्वास्थ्यसम्बन्धी समस्या भएका, वृद्धवृद्धा र सघन उपचार कक्षमा रहेका बिरामीका लागि यस्तो आवाज अत्यन्त कष्टकर हुन सक्छ।
अचानक आउने विस्फोटको आवाजले उनीहरूलाई तर्साउने, निद्रा बिथोल्ने, बेचैनी बढाउने र आराम तथा उपचारको वातावरण प्रभावित गर्ने सम्भावना हुन्छ।
बिरामीको उपचार र स्वास्थ्यलाभका लागि शान्त वातावरण आवश्यक हुन्छ।
त्यसैले अस्पताल, स्वास्थ्य संस्था र वरपरको क्षेत्रलाई पटाका तथा आतसबाजीमुक्त क्षेत्र बनाउनु केवल प्रशासनिक नियम होइन, मानवीय दायित्व पनि हो।
गर्भवती महिलाका लागि पटाकाको धुवाँ र चर्को आवाज दुवै चिन्ताको विषय हुन्। वायु प्रदूषणका सूक्ष्म कणको सम्पर्कलाई गर्भावस्थामा समयअगावै प्रसव, कम तौलको शिशु जन्मिने तथा अन्य प्रतिकूल स्वास्थ्य परिणामसँग वैज्ञानिक अध्ययनहरूले जोड्दै आएका छन्।
अझ महत्त्वपूर्ण कुरा, अत्यधिक चर्को आवाजले गर्भस्थ शिशुको श्रवण विकासमा समेत जोखिम उत्पन्न गर्न सक्छ।
अमेरिकाको रोग नियन्त्रण तथा रोकथाम केन्द्र अन्तर्गतको नेसनल इन्स्टिच्युट फर अकुपेसनल सेफ्टी एन्ड हेल्थले गर्भावस्थामा अत्यधिक आवाजको सम्पर्कले जन्मिने शिशुमा श्रवणसम्बन्धी समस्या हुने सम्भावना बढाउन सक्ने उल्लेख गरेको छ।
उक्त संस्थाका अनुसार गर्भस्थ शिशुको कान करिब २०औँ हप्तामा विकसित हुन्छ र करिब २४औँ हप्तादेखि बाहिरी आवाजप्रति प्रतिक्रिया दिन थाल्छ।
आमाको शरीरले बाहिरी आवाज केही कम गरे पनि पूर्ण रूपमा रोक्न सक्दैन।
विशेषगरी ११५ डेसिबलभन्दा बढी आवाज हुने स्थानबाट गर्भवती महिला टाढा रहनुपर्ने सुझाव दिइएको छ।
पटाकाको विस्फोटबाट उत्पन्न हुने तीव्र र आकस्मिक आवाजले यस्तो जोखिमलाई अझ गम्भीर बनाउँछ।
त्यसैले गर्भवती महिलालाई आतसबाजी हुने स्थानबाट टाढा राख्नु र उनीहरूको स्वास्थ्य तथा गर्भस्थ शिशुको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिनु आवश्यक छ।
मानिसका लागि केही क्षणको मनोरञ्जन बन्ने पटाकाको विस्फोट चराचुरुङ्गी र जनावरका लागि भय र त्रासको कारण बन्न सक्छ। मानिसभन्दा बढी संवेदनशील श्रवण क्षमता भएका कुकुर, बिरालो र अन्य जनावरहरू ठूलो आवाजबाट आतंकित हुन्छन्।
उनीहरू भाग्ने क्रममा सडक दुर्घटनामा पर्न सक्छन्, घाइते हुन सक्छन् वा हराउन सक्छन्।
चराचुरुङ्गीहरू पनि अचानक हुने तीव्र आवाज र प्रकाशबाट विचलित हुन्छन्।
रातमा आराम गरिरहेका चराहरू आत्तिएर उड्न सक्छन्, दिशाभ्रममा पर्न सक्छन् र भवन, तार वा अन्य संरचनामा ठोक्किन सक्छन्। गुँडमा रहेका बचेरा र अन्य वन्यजन्तुमा पनि तनाव तथा व्यवहारगत परिवर्तन देखिन सक्छ।
हामीले आफ्नो खुसी मनाउँदा बोल्न नसक्ने यी जीवहरूको डर र पीडालाई पनि बुझ्नुपर्छ।
पटाकाको जोखिम कुनै काल्पनिक चेतावनी होइन। यसले मानिसको ज्यानसमेत लिइरहेको छ।
सन् २०२६ नोभेम्बर ९ मा सार्वजनिक भारतीय सञ्चारमाध्यमका विवरणअनुसार दीपावलीको अवसरमा भारतका विभिन्न स्थानमा भएका आगलागी र पटाकासम्बन्धी दुर्घटनामा कम्तीमा २३ जनाको मृत्यु भएको छ भने धेरै व्यक्ति घाइते भएका छन्।
मध्यप्रदेश, महाराष्ट्र, राजस्थानलगायतका स्थानमा आवासीय भवन, पसल र अन्य संरचनामा आगलागीका घटनाहरू भएका थिए। सबै आगलागीको कारण पटाका नै थियो भन्ने पुष्टि नभए पनि पटाकासम्बन्धी दुर्घटना र आगलागीले सिर्जना गरेको जोखिम स्पष्ट छ।
दिल्लीका अस्पतालहरूले दीपावलीका क्रममा १७० भन्दा बढी जलेका बिरामीको उपचार गर्नुपरेको समाचार पनि सार्वजनिक भयो।
नेपालमा पनि यस्तै दुःखद घटना भएको छ।
सन् २०२६ नोभेम्बर ९ मा पर्साको पकाहामैनपुर गाउँपालिका–२ का आठ वर्षीय बालक कुन्दन सहनीले पटाका पड्काउने क्रममा छातीमा गम्भीर चोट लागेपछि उपचारका क्रममा ज्यान गुमाए।
फलामको पाइपभित्र पटाका राखेर पड्काउँदा विस्फोटबाट निस्किएको छर्रा लागेर उनको मृत्यु भएको समाचार सार्वजनिक भएको थियो।
एउटा बालजीवन यसरी समाप्त हुनु सम्पूर्ण समाजका लागि गम्भीर चेतावनी हो।
पटाकाबाट निस्कने धुवाँले सडक र बस्ती मात्र होइन, हवाई यातायातसमेत प्रभावित गर्न सक्छ।
यसको ताजा उदाहरण भारतको चेन्नई विमानस्थल हो।
सन् २०२६ नोभेम्बर ८ को राति दीपावलीको आतसबाजीबाट निस्किएको बाक्लो धुवाँका कारण विमानस्थलको धावनमार्ग आसपास दृश्यता घटेर करिब ९०० मिटरमा पुगेको थियो,
जबकि एउटा धावनमार्गमा सुरक्षित अवतरणका लागि ९५० मिटर आवश्यक थियो।
परिणामस्वरूप २६ वटा उडान ढिला भए र रायपुरबाट चेन्नई आउँदै गरेको इन्डिगोको एउटा विमानलाई बेंगलुरु फर्काउनुपर्यो।
यसले पटाकाको धुवाँले जनस्वास्थ्य मात्र होइन, यातायात सुरक्षा र हजारौँ यात्रुको यात्रालाई समेत प्रभावित गर्न सक्ने देखाउँछ।
भारतको राजधानी दिल्लीमा पटाकाको जोखिम नियन्त्रण गर्न सरकारले सन् २०२५ देखि सबै प्रकारका पटाकाको उत्पादन, भण्डारण र बिक्रीमा वर्षभर प्रतिबन्ध लगाउने व्यवस्था गरेको थियो।
सन् २०२६ को दीपावलीमा सर्वोच्च अदालतले सीमित अवधिका लागि प्रमाणित हरित पटाका प्रयोग गर्न समयसीमा तोकेर अस्थायी छुट दिए पनि नोभेम्बर ९ देखि पूर्ण प्रतिबन्ध पुनः लागू हुने व्यवस्था गरेको थियो।
अस्पताल, नर्सिङ होम, स्वास्थ्य केन्द्र र वृद्धाश्रमको ३०० मिटर वरपर पटाका पड्काउनसमेत निषेध गरिएको थियो।
यस्तो व्यवस्था सार्वजनिक स्वास्थ्य र संवेदनशील नागरिकको सुरक्षालाई प्राथमिकता दिने प्रयास हो।
नेपालमा पनि पटाकाको आयात र प्रयोग प्रतिबन्धित भए तापनि खुला सीमाबाट यसको अवैध ओसारपसार र बिक्रीवितरण भइरहेको छ।
त्यसैले सीमा नाकादेखि स्थानीय बजारसम्म प्रभावकारी अनुगमन, अवैध कारोबारमाथि कारबाही र समुदायस्तरमा जनचेतना आवश्यक छ।
विद्यालय, सञ्चारमाध्यम, स्थानीय तह र नागरिक समाजले पटाकाका स्वास्थ्य तथा वातावरणीय असरबारे निरन्तर सचेतना फैलाउनुपर्छ।
पर्व मनाउने वैकल्पिक र वातावरणमैत्री उपायलाई प्रोत्साहन गर्न सकिन्छ।
दीप प्रज्वलन, सांस्कृतिक कार्यक्रम, परम्परागत संगीत, सामूहिक भेटघाट र प्राकृतिक सजावटले पनि उत्सवलाई उत्तिकै सुन्दर बनाउन सक्छन्।
अन्ततः, पर्वको वास्तविक सुन्दरता आकाशमा पड्किने पटाकाको आवाज वा क्षणभर चम्किने प्रकाशमा मात्र हुँदैन;
परिवारको मुस्कान, समाजको सद्भाव, स्वच्छ वातावरण र सुरक्षित जीवनमा हुन्छ।
हाम्रो खुसीका कारण अस्पतालको बिरामीले पीडा भोग्नुपर्ने, गर्भस्थ शिशुको स्वास्थ्य जोखिममा पर्नुपर्ने, कुनै बालकले ज्यान गुमाउनुपर्ने वा निरीह जनावर त्रासले भाग्नुपर्ने अवस्था आउनु हुँदैन।
हामीलाई अँध्यारो हटाउने उज्यालो चाहिएको हो,
धुवाँ फैलाउने विस्फोट होइन।
उत्सवको खुसी कसैको पीडा नबनोस्।
यही नै जिम्मेवार, सभ्य र संवेदनशील समाजको वास्तविक पहिचान हो।
(सबरून नेसा स्वास्थ्यकर्मी हुन् ।)
View : 149
Udghosh Daily
प्रेस काउन्सिल दर्ता नं.- ६१८/२०७४-१-१०
सूचना विभाग दर्ता नं : ४५८७-२०८०/२०८१Copyright © 2023 -2026. Udghosh Daily. All Rights Reserved
