सडकमा खाल्डा मात्र छैनन्, प्रश्न पनि छन्

जोगबनी नाकाबाट विराटनगरतर्फ साँझ वा राति यात्रा गर्ने हजारौँ चालक र यात्रुका लागि एउटा दृश्य अब अस्वाभाविक लाग्न छाडेको छ- कतै खाल्डाखुल्डी, कतै भत्किएको कालोपत्रे, कतै असमान सडक, कतै नबलेका सडकबत्ती र कतै सडकको अवस्थासँग मेल नखाने डिभाइडर ।

सीमाबाट विराटनगर प्रवेश गर्ने यो सडक केवल एउटा सडक होइन; यो दैनिक रूपमा हजारौँ मानिसले प्रयोग गर्ने शहरको प्रवेशद्वार हो ।

रातिको समयमा सडकमा यात्रा गर्दा यी समस्या अझ गम्भीर देखिन्छन् । सडकबत्ती नबल्दा खाल्डो र असमान सतह समयमै देखिँदैन ।

कतिपय स्थानमा डिभाइडरको संरचना स्पष्ट देखिँदैन ।

त्यसमा डिभाइडरभित्र बढेको घाँस, झारपात र अनियन्त्रित वनस्पतिले दृश्यता थप घटाउँछ । क्रस रोड वा मोडमा पुग्दा अगाडिको अवस्था अनुमान गर्न चालकलाई थप सावधानी अपनाउनुपर्छ ।

यो केवल सडकको सौन्दर्यको विषय होइन । यो सडक सुरक्षाको प्रश्न हो ।

दुर्घटना भएपछि ट्राफिक प्रहरीलाई मात्र दोष दिने ?

सडक दुर्घटना हुँदा हाम्रो ध्यान प्रायः ट्राफिक प्रहरी र चालकतर्फ जान्छ ।

चालकले गति बढी चलायो कि ? ट्राफिक नियम पालना गर्यो कि गरेन ?

हेल्मेट लगाएको थियो कि थिएन ?

यी सबै प्रश्न महत्वपूर्ण छन् । तर अर्को प्रश्न पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण छ –सडक आफैँ सुरक्षित थियो कि थिएन ?

सडकमा ठूलो खाल्डो छ, सडकबत्ती बन्द छ, डिभाइडर अस्पष्ट छ, क्रसिङमा पर्याप्त दृश्यता छैन,

निर्माणस्थलमा सावधानी बोर्ड छैन वा सडकमा खुला ढलमा प्वाल छ भने त्यसबाट उत्पन्न जोखिमको जिम्मेवारी केवल चालक र ट्राफिक प्रहरीको हुन सक्दैन ।

सडक सुरक्षा ट्राफिक प्रहरीको मात्र काम होइन ।

यो महानगरको पनि जिम्मेवारी हो । सडक निर्माण तथा मर्मत गर्ने निकायको पनि जिम्मेवारी हो ।

निर्माण व्यवसायीको पनि जिम्मेवारी हो । र अन्ततः नागरिकको पनि जिम्मेवारी हो ।

निर्माण भइरहेको सडक झन् सुरक्षित हुनुपर्छ

सडक निर्माण वा मर्मत भइरहेको ठाउँमा जोखिम स्वाभाविक रूपमा बढ्छ ।

सडकको सतह परिवर्तन भएको हुन्छ, कतै खाल्डो हुन्छ, कतै सडकको आधा भाग बन्द गरिएको हुन्छ,

कतै निर्माण सामग्री राखिएको हुन्छ ।

त्यसैले, त्यस्ता स्थानहरूमा सावधान बोर्ड, टल्किने संकेत (रिफ्लेक्टिभ साइन), घेराबार (ब्यारिकेड), ट्राफिक शंकु  (कोन)  तथा राति देखिने सुरक्षा संकेतहरू अनिवार्य रूपमा राखिनुपर्छ ।

तर कतिपय निर्माण वा मर्मतस्थलमा चालकलाई अगाडि जोखिम छ भन्ने पर्याप्त जानकारी नै नदिने अवस्था देखिन्छ ।

रातको समयमा यस्तो लापरबाही अझ खतरनाक हुन्छ । चालकले अन्तिम क्षणमा खाल्डो वा अवरोध देख्दा दुर्घटना हुन केही सेकेन्ड मात्र लाग्न सक्छ ।

त्यसैले निर्माण व्यवसायीलाई कामको जिम्मेवारी दिएर मात्र पुग्दैन ।

महानगर तथा सम्बन्धित निकायले निर्माणस्थलको सुरक्षा मापदण्डको नियमित अनुगमन गर्नुपर्छ ।

खुला ढल : सानो लापरबाही, ठूलो जोखिम

विराटनगरका कतिपय स्थानमा खुला वा असुरक्षित ढल पनि देखिन्छन् ।

दिनको समयमा देखेर जोगिन सकिएला । तर राति, विशेषतः सडकबत्ती नबलेको ठाउँमा, त्यस्ता खुला संरचना पैदलयात्री, साइकलयात्री र मोटरसाइकल चालकका लागि गम्भीर जोखिम बन्न सक्छन् ।

ढलको ढकनी हराउनु सामान्य प्राविधिक समस्या जस्तो देखिए पनि त्यसमा खसेको व्यक्ति वा सवारी चालकका लागि त्यो गम्भीर दुर्घटना हुन सक्छ ।

त्यसैले स्थायी ढकनी तत्काल राख्न नसकिए पनि अस्थायी रूपमा सुरक्षित घेराबार वा सावधान चिन्ह राख्ने व्यवस्था हुनुपर्छ ।

सडक सुरक्षामा कहिलेकाहीँ ठूलो बजेटभन्दा सानो सावधानी महत्वपूर्ण हुन्छ ।

डिभाइडर सुन्दर कि सुरक्षित ? 

शहरलाई हरियाली र सुन्दर बनाउनु सकारात्मक कुरा हो ।

सडकका डिभाइडरमा बिरुवा रोप्नु पनि राम्रो पहल हुन सक्छ ।

तर त्यसको नियमित व्यवस्थापन भएन भने त्यही हरियाली जोखिममा परिणत हुन सक्छ ।

बढेको घाँस र झारपातले डिभाइडरको संरचना छोप्छ ।

कतिपय बाटो काट्ने स्थानमा चालकको दृश्यता घटाउँछ ।

अगाडिबाट आउने सवारी साधन वा बाटो काट्ने पैदलयात्री समयमै नदेखिन सक्छन् ।

त्यसैले प्रश्न ‘डिभाइडरमा हरियाली छ कि छैन ?’ मात्र होइन; ‘त्यो हरियालीले सडकलाई सुरक्षित बनाएको छ कि जोखिमपूर्ण ?’ भन्ने पनि हो ।

सौन्दर्य र सुरक्षा एकअर्काका विरोधी होइनन् ।

तर सौन्दर्यको व्यवस्थापन सुरक्षालाई केन्द्रमा राखेर हुनुपर्छ ।

सडक सफा हुनु पनि सडक सुरक्षाकै हिस्सा हो 

सडकको छेउमा थुप्रिएको फोहोर, माटो, बालुवा, प्लास्टिक, निर्माण सामग्री र बढेको झारपातले शहरलाई कुरूप मात्र बनाउँदैन, सडक सुरक्षालाई पनि असर गर्छ ।

फुटपाथ वा सडक किनार अवरुद्ध हुँदा पैदलयात्री सडकमा आउन बाध्य हुन्छन् । कतै नाली सफा नभएर पानी सडकमा आउँछ ।

कतै निर्माण सामग्रीले सडक साँघुरो बनाउँछ ।

त्यसैले सडक सरसफाइलाई केवल ‘शहर सुन्दर बनाउने अभियान’ का रूपमा होइन, ‘शहर सुरक्षित बनाउने अभियान’ का रूपमा पनि हेर्न आवश्यक छ ।

नागरिक चेतना पनि उत्तिकै महत्वपूर्ण 

तर सबै जिम्मेवारी महानगर वा सरकारको मात्र होइन ।

सडकमा फोहोर फाल्ने, फुटपाथमा जथाभावी पार्किङ गर्ने, निर्माण सामग्री सडकमा राख्ने, जथाभावी सडक काट्ने, तीव्र गतिमा सवारी चलाउने वा सवारी चलाउँदा मोबाइल प्रयोग गर्ने नागरिक व्यवहारले पनि जोखिम बढाउँछ ।

त्यसैले सडक सुरक्षा नागरिक शिक्षाको विषय पनि हो ।
विद्यालयदेखि नै बालबालिकालाई सुरक्षित सडक पार गर्ने तरिका, जेब्रा क्रसिङको प्रयोग, साइकल तथा मोटरसाइकल चलाउँदा अपनाउनुपर्ने सावधानी र ट्राफिक संकेतबारे व्यवहारिक शिक्षा दिनुपर्छ ।

महानगरले विद्यालय, टोल विकास संस्था, यातायात व्यवसायी र नागरिक समाजसँग मिलेर नियमित सडक सुरक्षा सचेतना कार्यक्रम सञ्चालन गर्न सक्छ ।

महानगरले अब के गर्नुपर्छ ? 

विराटनगर महानगरपालिकाले सडक सुरक्षालाई छुट्टै प्राथमिकताका रूपमा लिनुपर्ने समय आएको छ ।

प्रमुख सडकको नियमित सडक सुरक्षा सुनुवाइ गरिनुपर्छ ।

खाल्डाखुल्डी, भत्किएको कालोपत्रे, बन्द सडकबत्ती, जोखिमयुक्त डिभाइडर, खुला ढल, अस्पष्ट क्रसिङ र निर्माणस्थलको जोखिम पहिचान गरी डिजिटल नक्सा बनाउन सकिन्छ ।
निर्माण तथा मर्मतस्थलमा सावधान बोर्ड, घेराबार र चम्किने चिन्ह र राति देखिने सुरक्षा संकेत अनिवार्य गरिनुपर्छ ।

सडकबत्ती, डिभाइडर, ढल र सडकको नियमित निरीक्षण तथा मर्मतका लागि स्पष्ट जिम्मेवारी र समयसीमा तोकिनुपर्छ ।

त्यसैगरी महानगर, ट्राफिक प्रहरी, सडक डिभिजन, यातायात व्यवस्था कार्यालय र अन्य सम्बन्धित निकायबीच नियमित समन्वय आवश्यक छ ।

सबैभन्दा महत्वपूर्ण कुरा—सडक बिग्रिएपछि नागरिकले गुनासो गरेपछि मात्र मर्मत गर्ने होइन, नियमित निरीक्षण गरेर समस्या पहिल्यै पहिचान गर्ने प्रणाली विकास गर्नुपर्छ । सडक जसको भए पनि जोखिम नागरिककै हो
विराटनगरका सबै सडकको जिम्मेवारी एउटै निकायको छैन ।

केही सडकमा संघीय वा प्रदेश निकायको भूमिका छ, केहीमा महानगरको । यातायात नियमनमा ट्राफिक प्रहरीको आफ्नै भूमिका हुन्छ ।

तर नागरिकले सडकमा यात्रा गर्दा यो सडक कसको हो ? भनेर छुट्याएर दुर्घटनाबाट बच्न सक्दैन । खाल्डो सबैका लागि खाल्डो हो ।

खुला ढल सबैका लागि जोखिम हो । अँध्यारो सडक सबैका लागि अँध्यारो सडक हो ।

त्यसैले जिम्मेवारी बाँडिएको भए पनि जवाफदेहिता हराउनु हुँदैन ।

विराटनगर केवल एउटा शहर होइन; यो कोशी प्रदेशको महत्वपूर्ण आर्थिक तथा सीमावर्ती केन्द्र हो ।

यहाँको सडक सुरक्षा शहरको प्रतिष्ठा, अर्थतन्त्र र नागरिकको जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो ।

हामीलाई केवल चिल्लो सडक चाहिएको होइन ।

हामीलाई उज्यालो, सफा, व्यवस्थित, पूर्वानुमान गर्न सकिने र सुरक्षित सडक चाहिएको हो ।

हामीलाई केवल डिभाइडर होइन, सुरक्षित डिभाइडर चाहिएको हो ।

हामीलाई केवल सडकबत्ती होइन, काम गर्ने सडकबत्ती चाहिएको हो ।

हामीलाई केवल सडक मर्मत होइन, मर्मत भइरहेका बेला पनि सुरक्षित सडक चाहिएको हो ।

र हामीलाई केवल ट्राफिक प्रहरीबाट सुरक्षा खोजेर पुग्दैन ।

सुरक्षित सडक निर्माण गर्ने, मर्मत गर्ने, सफा राख्ने, उज्यालो बनाउने र जोखिम हटाउने महानगरीय संस्कार आवश्यक छ ।

किनभने सडकमा रहेको प्रत्येक खाल्डोले गाडीलाई मात्र झट्का दिँदैन ।

उसले हाम्रो शहरी शासनलाई पनि एउटा प्रश्न सोधिरहेको हुन्छ—तपाईंहरू कहिले गम्भीर हुनुहुन्छ ?

(सबरुन नेसा जनस्वास्थ्य अधिकृत हुन् ।)